رمضان با نوای دلنشین ربنا و مثنوی افشاری خسرو آواز ایران

177
رمضان با نوای دلنشین ربنا و مثنوی افشاری خسرو آواز ایران

به نقل از کارشناسان و صاحب نظران ای بن پلاس: بطور حتم یکی از ماه های خاطره انگیز و زیبای زندگی هر یک از ما ایرانیان و به خصوص مسلمانان ماه مبارک رمضان است. از کودکی تاکنون لذت سحرها و افطارهای این ماه خدا همیشه زبان زد اهل دل و حتی عامه ی مردم بوده است. در این میان لحظه های افطار از شیرینی خاصی برخوردار است که از آن جمله عجین شدن این لحظات روحانی و معنوی با نوای سحر انگیز مناجات و ربنای یکی از مفاخر موسیقی ایران زمین، استاد محمد رضا شجریان است. در این مقال به بررسی بیشتر این اثر هنری، معنوی می پردازیم.

رمضان با نوای دلنشین ربنا و مثنوی افشاری خسرو آواز ایران رمضان با نوای دلنشین ربنا و مثنوی افشاری خسرو آواز ایران

مناجات «مثنوی افشاری» 

این اثر در دستگاه شور و آواز افشاری، که به سفارش صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران و در سال ۱۳۵۸ شمسی به تهیه کنندگی: زنده یاد استاد حسین صبحدل (موذن) گویندگی: استاد امیر نوری (پیشکسوت رادیو) و صدا برداری: استاد فریدون شهبازیان (آهنگساز)، ویژه ی ماه مبارک رمضان تولید شد. ترانه‌های این اثر، از میان ترانه‌های دفتر اول، سوم و پنجم مثنوی مولانا جلال الدین بلخی انتخاب شده‌اند. نغمه ی مثنوی، به سبکی خاص در مایه ی افشاری نواخته می‌شود که «مثنوی پیچ» هم نامیده می‌شود و علت آن چرخش‌های تحریری خاصی است که در ۴ نوبت در درآمد و فرود آواز صورت می‌گیرد.

(جمله ی اول مثنوی افشاری – درآمد) 

این دهان ب‍‍ستی دهان‍‍ی باز ش‍‍د       تا خورن‍‍ده ی، لق‍‍مه‌های راز ش‍‍د

(جمله ی دوم مثنوی افشاری – جامه‌دران)

لب فروب‍‍ند از طعام و از شراب       سوی خوان آسمانی ک‍‍ن شتاب

(جمله ی سوم مثنوی افشاری – عراق)

گر تو ای‍‍ن ان‍‍بان ز نان خالی کن‍‍ی       پر ز گوهرهای اج‍‍لالی کن‍‍ی

(جمله ی چهارم مثنوی افشاری-اوج عراق)

طفل جان از شیر شی‍‍طان باز ک‍‍ن       بعد از آن‍‍ش با مل‍‍ک انباز ک‍‍ن

(جمله ی  پنجم مثنوی افشاری – درآمد)

چ‍‍ند خوردی چرب و شی‍‍ری‍‍ن از طعام       امتحان ک‍‍ن چ‍‍ند روزی در صیام

(جمله ی ششم مثنوی افشاری – جامه‌دران – فرود)

چ‍‍ند شب‌ها خواب را گ‍‍شت‍‍ی اسی‍‍ر       یک شب‍‍ی بی‍‍دار ش‍‍و دول‍‍ت بگی‍‍ر

رمضان با نوای دلنشین ربنا و مثنوی افشاری خسرو آواز ایران رمضان با نوای دلنشین ربنا و مثنوی افشاری خسرو آواز ایران

 «ربنا» یا ربنای شجریان

این اثر شامل ۴ دعا از «آیات قرآن» است که همه با عبارت ربّنا آغاز می‌شوند. این اثر در تیرماه سال ۱۳۵۸ بنا به گفته ی استاد محمدرضا شجریان: نه با انگیزه ی اصلی خواندن این دعا، بلکه تدریس آن به دو هنرجو در یکی از استودیوهای رادیو ضبط شده‌است. ربنا در دستگاه سه‌گاه خوانده و با مرکب‌خوانی (مدولاسیون – modulation یا راه گردانی) سری به دستگاه‌ها و آوازهای دیگر ردیف موسیقی ایرانی از جمله آواز افشاری و گوشه عراق (صبا) می‌زند و سپس به سه‌گاه برمی‌گردد.

در این اثر به خوبی می‌توان تأثیرات سبک قرائتی شیخ نصرالدین طوبار و شیخ طه الفشنی را مشاهده کرد. این اجرا تقریباً فاقد تحریر است و بجز چند نت، تماماً بوسیله ی غلت و ویبراسیون (Vibration) اجرا شده‌ است. ربنای شجریان از ابتدا، روی نت  سی بمل (Bb) و سپس با نت دو (C) اوج می‌گیرد (روی خط حامل کلید سل ?) و در حوالی این نت‌ها گردش دارد و تا نت می بمل (Eb) به بالاترین نت خود می‌رسد.

  • ربّنای اول:

رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَیْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَهً ۚ إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهَّابُ

(سورهٔ آل‌عمران-آیهٔ ۸)

باراِلها، دل‌های ما را به باطل میل مده پس از آنکه به حق هدایت فرمودی، و به ما از لطف خویش اجر کامل عطا فرما که همانا تویی بخشنده ی بی‌منّت.

  • ربّنای دوم:

إِنَّهُ کَانَ فَرِیقٌ مِنْ عِبَادِی یَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَیْرُ الرَّاحِمِینَ

(سورهٔ مؤمنون-آیهٔ ۱۰۹)

زیرا شمایید که چون طایفه‌ای از بندگان صالح من روی به من آورده و عرض می‌کردند باراِلها ما به تو ایمان آوردیم، تو از گناهان ما درگذر و در حق ما لطف و مهربانی فرما که تو بهترین مهربانان هستی.

  • ربّنای سوم:

إِذْ أَوَى الْفِتْیَهُ إِلَى الْکَهْفِ فَقَالُوا رَبَّنَا آتِنَا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَهً وَهَیِّئْ لَنَا مِنْ أَمْرِنَا رَشَدًا

(سورهٔ کهف-آیهٔ ۱۰)

آنگاه که آن جوانان کهف (از بیم دشمن) در غار کوه پنهان شدند، از درگاه خدا خواستند: باراِلها تو در حق ما به لطف خاص خود رحمتی عطا فرما و بر ما وسیله ی رشد و هدایتی کامل مهیا ساز.

  • ربّنای چهارم:

وَلَمَّا بَرَزُوا لِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ قَالُوا رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَیْنَا صَبْرًا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْکَافِرِینَ

(سورهٔ بقره-آیهٔ ۲۵۰)

چون آنها در میدان مبارزه جالوت و لشکریان او آمدند، از خدا خواستند که بار پروردگارا به ما صبر و استواری بخش و ما را ثابت قدم دار و ما را بر شکست کافران یاری فرما.

مرحوم راغب مصطفی غلوش، استاد و قاری نامدار و صاحب سبک مصری، در سفری به ایران ربنای شجریان را می‌شنود و از این کار یک نسخه می‌خواهد تا امتحان کند که آیا می‌تواند آن را بخواند یا نه! به نقل از خود استاد شجریان:

(بعد از دو سال دوستم او را مجدداً می‌بیند و این قاری به او می‌گوید کار من نیست، چرا که خواندن اوجی که در اجرای ربنا هست کار هر خواننده‌ای نیست.)

 دیگر مطالب مفید که توسط کارشناسان و صاحب نظران ای بن پلاس، تالیف و تدوین گردیده مطلع شوید.