موسیقی اصیل ایرانی بن مایه ی موسیقی بین النهرین

166
موسیقی اصیل ایرانی بن مایه ی موسیقی بین النهرین
ایران و سرزمین پارس همواره مهد گسترش فرهنگ و هنر در تمام جهان بوده و خواهد بود یکی از این ارکان فرهنگی، موسیقی و آواهای بومی است که می توان شرایط اجتماعی و فرهنگی هر قوم را به نمایش گذاشت. در جستارها و کاووشگری های تاریخی ما را به دلایل قطعی و موثق این مدعی می رساند که ایران مهد بسیاری از موارد فرهنگی تمدن بین النهرین است.
موسیقی سنتی ایرانی، شامل دستگاه‌ها، نغمه‌ها، نواها و آوازها است که از سالها پیش از میلاد مسیح تا به امروز سینه به سینه در جان مردم ایران جریان داشته، و آنچه دل‌نشین‌تر، ساده‌تر و قابل‌فهم تر بوده‌ است امروز در دسترس است، اگر با نگاه منصفانه به موسیقی و سازهای کشور های اطراف ایران بنگریم خواهیم دید که این امر کاملا مشهود است که بسیاری از الحان و حتی سازهای کشور های مجاور الهام گرفته از موسیقی فاخر و کهن این مرز و بوم سراسر افتخار است. بخش بزرگی ازآسیای میانه، افغانستان، پاکستان، جمهوری آذربایجان، ارمنستان، ترکیه، کشورهای عربی و یونان متأثر از این موسیقی است و هرکدام به شیوه ای تأثیراتی در الهام گیری از این موسیقی داشته‌اند، از موسیقی‌دان‌ها یا به عبارتی نوازندگان موسیقی در ایران باستان می‌توان به افراد زیر اشاره کرد:
باربد
نامورترین موسیقی‌دان، شاعر، بربت نواز و خواننده ی دوره ی ساسانی در زمان پادشاهی خسرو پرویز است. او از مردم ری بود و با سخنانی موزون به همراه بربط، برای خسرو آهنگ‌هایی می‌ساخت که در آن، حوادثی را که دیگران جرأت بازگفتن آن را نداشتند، با زبان موسیقی و شعر بیان می‌نمود، که از آهنگ‌های باربد در ستایش پادشاه ۷۵ آواز بوده است.
نکیسا
نکیسا (نام‌های دیگر: نگیسا یا سگیسا) موسیقی‌دان، رامشی، چنگ‌نواز و خواننده ی دوره ی  ساسانی است که نظامی گنجه‌ای در کتاب خسرو و شیرین، و به‌تقلید از  او، امیرخسرو دهلوی در کتاب شیرین و خسرو از او یاد کرده‌اند.
رامتین
رامتین (نام‌های دیگر: رام، رامی، رامین و رامنین) از موسیقیدانان به نام ایران در دوره ی ساسانیان و هم عصر دیگر موسیقی دانانی چون باربد و نکیسا است. او را واضع چنگ و استاد در نواختن این ساز می‌دانند و برخی وی را همان رامین عاشق ویس می‌شناسند. دکتر معین در فرهنگ فارسی در معرفی رام (رامتین) معشوق ویس چنین آورده است: « آن را نام شخصی دانسته‌اند که واضع چنگ بوده است. رامتین واژه‌ای فارسی به معنای آرامش بخش می‌باشد»
موسیقی اصیل ایرانی بن مایه ی موسیقی بین النهرین موسیقی اصیل ایرانی بن مایه ی موسیقی بین النهرین

دستگاه

مجموعه‌ای از چند نغمه یا گوشه متداول، که هر کدام به تناسب نسبت‌های موجود میان نت‌های آنها، در قالب واحدی دسته‌بندی می‌شوند؛ گوشه‌هایی که از تناسبات مشترکی برخوردارند در گروهی واحد قرار می‌گیرند که دستگاه نامیده می‌شود. هر دستگاه موسیقی ایرانی،، توالی‌ای از پرده‌های مختلف موسیقی ایرانی است که انتخاب آن توالی حس و شور خاصی را به شنونده انتقال می‌دهد. هر دستگاه از تعدادد بسیاری گوشه موسیقی تشکیل شده‌است و معمولاً بدین شیوه ارائه می‌شود که از درآمد دستگاه آغاز می‌کنند، به گوشه ی اوج یا مخالف دستگاه در میانه ی ارائه کار می‌رسند، سپس با فرود به گوشه‌های پایانی و ارائه ی تصنیف و سپس رِنگی اجرای خود را به پایان می‌رسانند. موسیقی سنتی ایران در قدیم به دستگاه ها و گوشه های بسیاری بود که با گذشت زمان و تلفیق این گوشه ها به آنچه امروزه بدان دست یافته اند رسیده که  شامل هفت دستگاه و پنج آواز است.

هفت دستگاه ردیف موسیقی سنتی ایرانی عبارت‌اند از:

  • دستگاه شور
  • دستگاه سه‌گاه
  • دستگاه چهارگاه
  • دستگاه همایون
  • دستگاه ماهور
  • دستگاه نوا
  • دستگاه راست‌پنج‌گاه

موسیقی اصیل ایرانی بن مایه ی موسیقی بین النهرین موسیقی اصیل ایرانی بن مایه ی موسیقی بین النهرین

آواز یا مایه 

آواز یا مایه معمولاً قسمتی از دستگاه مورد نظر است که می‌توان آنرا «دستگاه فرعی» نامید. آواز از نظرفواصل با دستگاه مورد نظر یکسان یا شبیه بوده و می‌تواند شاهد و یا ایست متفاوتی داشته باشد. به‌طور مثال آواز دشتی از متعلقات دستگاه شور و به عنوان مثال اگرر شور سل «G » را در نظر بگیریم، دارای نت شاهد و ایست « ر – D » می‌باشد. بدین ترتیب در آواز شور ملودی با حفظ فواصل دستگاه شور روی نت « ر – D » گردش می‌کند و در نهایت روی همان نت می‌ایستد. به‌طور کلی هر آواز پس از ایست موقت روی ایست خودش، روی ایست دستگاه اصلی (در این‌ جا شور) باز می‌گردد.

آوازهای متعلق به دستگاه موسیقی ایرانی ۵ آواز تقسیم می شوند که عبارتند از:

  • آواز ابوعطا، متعلق به دستگاه شور
  • آواز بیات ترک (بیات زند)، متعلق به دستگاه شور
  • آواز افشاری، متعلق به دستگاه شور
  • آواز دشتی، متعلق به دستگاه شور
  • آواز بیات اصفهان، متعلق به دستگاه همایون

موسیقی اصیل ایرانی بن مایه ی موسیقی بین النهرین موسیقی اصیل ایرانی بن مایه ی موسیقی بین النهرین

ردیف

موسیقی ردیف دستگاهی امروز ایران از دوره ی آقا علی‌اکبر فراهانی (نوازنده ی تار دوره ی ناصرالدین شاه) باقی‌مانده‌است. آقا علی اکبر فراهانی به‌واسطه ی میرزا تقی خان فراهانی (امیر کبیر) برای نشر موسیقی ایرانی به دربار دعوت شد. سپس این موسیقی توسط آقا غلامحسین (برادر زاده ی آقا علی‌اکبر) به دو پسر علی‌اکبرخان به نام‌های میرزا حسینقلی و میرزا عبدالله، آموخته شد و آنچه از موسیقی باستانی ایران امروزه مورد استفاده‌تر و معروف‌تر است، دسته‌بندی موسیقی توسط این دو استاد در قالب مجموعه نواخته‌ها و آموزش هایشان است که به نام «ردیف موسیقی» نامیده می‌شود.

ردیف در واقع مجموعه‌ای از مثال‌های ملودیک در موسیقی ایرانی است که تقریباً با واژه ی رپرتوار (فرانسوی: répertoire، انگلیسی: repertory) در موسیقی غربی هم‌معنی است. یک مجموعه ی ردیف، مجموعه مثال‌هایی موسیقایی از هر کدام از گوشه‌های یک دستگاه‌ است که بیانگر نسبت نت‌های مورد استفاده در آن گوشه و حال و هوای احساسی آن است. گردآوری و تدوین ردیف به شکل امروزی از اواخر سلسله ی زند و اوایل سلسله ی قاجار آغاز شده‌ است. یعنی در اوایل دوره ی قاجار سیستم «مقامی» موسیقی ایرانی تبدیل به سیستم «ردیف» دستگاهی شد و جای مقام‌های چندگانه را هفت دستگاه و پنج آواز گرفت.

از اولین راویان ردیف می‌توان به خاندان فراهانی یعنی آقا علی اکبر فراهانی – میرزا عبدالله – آقاحسینقلی و… اشاره کرد. ردیف‌هایی که اکنون موجودند شامل:

  • ردیف میرزا عبدالله
  • ردیف آقاحسینقلی
  • ردیف ابوالحسن صبا
  • ردیف عالی علی اکبر شهنازی
  • ردیف موسی معروفی
  • ردیف دوامی
  • ردیف طاهرزاده (که شیوه او توسط نورعلی خان برومند بصورت ردیف گردآوری شد)
  • ردیف محمود کریمی
  • ردیف سعید هرمزی
  • ردیف مرتضی نی‌داوود

و… هستند امروزه، ردیف میرزا عبدالله، ردیف صبا، ردیف شهنازی و دوامی کاربری بیشتری دارند و بیشتر در مکاتب درس موسیقی آموزش داده می‌شوند.