میناکاری، هنر پنج هزار ساله ی ایرانی

270
میناکاری، هنر پنج هزار ساله ی ایرانی
میناکاری، هنر پنج هزار ساله ی ایرانی

میناکاری، هنر پنج هزار ساله ی ایرانی

میناکاری یا میناسازی از جمله هنر های اصیل ایرانی است که در شاخه ی صنایع دستی نیز محسوب می گردد. طبق مستندات تاریخی و اشیاء بجا مانده در دوره های گذشته برای این هنر سابقه‌ای پنج هزار ساله رقم خورده است. در زمان های گذشته میناکاری هنرتزئین فلزات بود که امروزه در اکثر موارد شیشه وسرامیک را نیز با مواد رنگین مات یا شفاف به نقش و نگارهای زیبا و منحصر بفرد  آراسته و  سپس در مرحله ی آخر جهت تثبیت این نقوش بر اشیاء آنها را در کوره های مخصوص  تحت حرارت بالا قرار می دادند. متاسفانه به دلایلی این هنر اصیل دراواخر دوره ناصری به خاموشی گرائید. البته این وقفه ی یک دوره ای مانع از رشد و حیات این هنر اصیل نگردید.

میناکاری شامل فعل وانفعلات پیچیده ی شیمیایی است و یک هنر آزمایشگاهی محسوب می شود و در حقیقت شیئی است که از ترکیب اکسید فلزات با برخی نمک ها در اثر حرارت تزئین یافته است. کلیه مصنوعات فلزی از جنس طلا، نقره، مس، برنج، برنزکه به وسیله ی لعاب سفید و یا رنگی پوشیده شده وبا دیگر رنگ های مختلف خطوط و نقوشی توسط حرارت بر روی آن ایجاد شده باشند، در زمره ی محصولات مینا کاری شده قرار دارند. امروزه، این هنر بیشتر بر روی مس انجام می‌شود ولی می‌توان بر روی طلا و نقره نیز آن را به عمل آورد. طلا تنها فلزی است که به هنگام ذوب شدن مینا، اکسید نمی‌شود از این رو امکان اجرای طرحی همراه با جزئیات، با شباهت هر چه تمام تر بر روی مینا را ایجاد می کند. در حالی که میناهای مسی و نقره ای چنین کیفیتی را ندارند. امروزه در ایران کانون تولید میناکاری شهر اصفهان وشیراز می‌باشد و استادان برجسته‌ای در تولید آثار مینا مشغول به فعالیت هستند.

 

بیشینه هنر ملی ایرانی میناکاری

مینا هنر آتش و خاک و کوره است که با رنگ‌های پخته و درخشان بر فلز کار می‌شود و سابقه ی این هنر به پنج هزار سال پیش برمی‌گردد این رشته هنری از طرف سازمان های ذیربط همچون سازمان صنایع دستی مورد حمایت قرار می گیرد. به گفته ی کارشناسان و و صاحب نظران، در پی تطبیق دادن میناکاری‌ های بیزانس با آثار ایرانی، به این نتیجه رسیده اند که این مهداین  هنر ایران است و  دیگر کشورها به تقلید از ایران دست به تولید این گونه آثار زده اند. البته در اروپا، آثاری باستانی یافت شده که پیشنه‌ای بسیار طولانی دارند. برای نمونه شش انگشتر طلا مربوط به سیزده سده پیش از میلاد در قبرس یافت شده که نمونه‌ای از میناکاری مرصع می‌باشند. که این خود دلیل بر وسعت خاک و فرهنگ ایران و گستره ی حکومت پارس می باشد.

میناکاری، هنر پنج هزار ساله ی ایرانی میناکاری، هنر پنج هزار ساله ی ایرانی

میناکاری در دوره ی هخامنشیان

از نمونه‌های قدیمی یافت شده، بازوبندی از طلا به همراه میناکاری‌های تزئین شده بر روی آن است که طبق نظر کارشناسان مربوط به دوران هخامنشیان می‌باشد. در حال حاضر این اثر باستانی در موزه ویکتوریا و آلبرت لندن نگهداری می‌شود.

 

میناکاری در دوره ی سلجوقیان

طبق نظر کارشناسان و صاحب نظران ای بن پلاس، از دوره های پر شکوه و اوج هنری میناکاری، دوره ی سلجوقیان است. که تهیه ظروف برنجی و میناکاری مرسومیت خاصی داشته است و این آثار به کشورهای همسایه نیز فرستاده می شده است. یکی از نمونه های ارزشمند این دوره «سینی آلب ارسلان» است که میناکاری بر روی نقره است و در موزه صنایع ظریفه بوستون نگهداری می شود. این اثر توسط استادی به نام «حسن الکاشانی» ساخته شده و نامش با خط کوفی بر روی آن حک گردیده است.

 

میناکاری در دوره ی ساسانیان

نمونه هایی از آثار باستانی میناکاری ایرانی این دوره می توان به بشقاب های ساسانی که در ارمنستان کشف شده نام برد. این آثار در همچنان موزه هنرهای اسلامی برلین و در موزه متروپولیتن نیویورک نگهداری می شوند،  همچنین در موزه آرمیتاژ سن پترزبورگ و موزه های انگلستان و فرانسه نیز آثار دیگری از میناکاری ایرانی  این دوره موجود می باشد.

 

میناکاری در دوره ی اسلامی

محققان، سابقه ی هنر میناکاری در ایران را به قبل از زمان دور های اشکانیان و ساسانیان می دانند، ولی در مورد استفاده از آن در آغاز اسلام ا پیش از حکومت ایلخان مسلمان مغول، مستندی در دست نیست. ولی این نیز دلیل بر استفاده نشدن از این هنر در این دوران و یا خاموشی آن نیست.

 

میناکاری در دوره ی مغول و تیموری

در دوره مغول ها و تیموریان، هنر فلزکاری و به دنبال آن میناکاری ایرانی دچار تغییراتی چشمگیر گشت. در این دوره، سبک نوینی در میناکاری ایران بوجود آمد به طوری که تصویرها و شکل هایی که مربوط به ظاهر و لباس درباریان ایرانی بود، جایگزین نگاره‌های عربی شد. همچنین، در دوره تیموری نیز ترصیع فلز به شرقی ترین صورت خودش رسید و در واقع علی رقم ویرانگری های مغولان در ایران، برای هنر میناکاری فصلی نوین رقم خورد.

 

میناکاری در دوره ی صفوی

در زمان صفویان نقش‌ های مینیاتوری همانند مجلس‌های بزم در دبار، شکار و اسب‌ سواری بیشتر رواج داشت و میناکاری بیشتر بر روی نقره انجام می‌شد. همچنین نقش های اسلیمی و ختایی به آرشیو طرح‌ها افزوده شد و رنگ قرمز نیز بیشتر از همه ی دوره‌ها به کار میناکاران آمد. یکی از نمونه های قدیمی این دوره، توسط شاردن جهانگرد فرانسوی نام برده شده است.

 

میناکاری در دوره قاجاریه

در دوران قاجار میناکاری به مقدار کم وجود داشته و اشیایی مانند سرقلیان و کوزه ی قلیان و کوزه و بادگیر قلیان را میناکاری می کرده اند. در دربار پادشاهان قاجار به خصوص ناصرالدین شاه که قلیان کشیدن از سرگرمی های او بوده، قلیان های میناکاری شده وجود داشته است. همچنین، در خانه های اشراف و بزرگان آن عصر نیز این قبیل اشیاء میناکاری شده موجود بوده است. اشیاء دیگری مانند کمربند، آفتابه لگن، انفیه دان، گلاب پاش، گوشواره، اشکدان و قوطی سیگار میناکاری شده نیز موجود است.

با عضویت در سایت، از دیگر مطالب مفید که توسط کارشناسان و صاحب نظران ای بن پلاس، تالیف و تدوین گردیده مطلع شوید.