نارین قلعه، قلعه ی ساخته شده توسط دیوان

126
نارین قعله ی میبد

نارین قلعه یا کهندژ در شهر باستانی میبد بر فراز تپه ای بلند بنا شده و بر تمامی ‌شهر میبد و پیرامون آن دید دارد. کهندژ یا قهندژ نام دژهای کهنی است که در آغاز پیدایش شهرها در ایران باستان بنا شده اند. این دژها در پیش از اسلام و بیشتر در دوران ماد، هخامنشی و اشکانی ساخته شده و بناهایی تک و پر تراکم بودند که بر فراز تپه‌های طبیعی یا مصنوعی می‌ساختند. نا گفته نماند شهر میبد دارای پیشینه‌ای چندین هزار ساله است و نارین قلعه همزمان با پیدایش این شهر ساخته شده است لیکن در پیدایش این دژ روایتهای مختلفی موجود است که بیشتر آنها تاییدی بر ساخته شدن توسط دیوان به فرمان سلیمان نبی (علیه السلام) دارد.

روایتی که در تاریخ جدید یزد در باب نارین قلعه ی میبد آمده بدین شرح است: «اما قلعه در زمان حضرت سلیمان (علیه السلام) ساختند و آن چنان بود که در زمان سلیمان علیه السلام، فارس تختگاه سلیمان بود…. چنانکه مشهور و مذکور است سلیمان بفرمود که دیوان، در کوهی که قابل قلاع باشد به جهت حفظ خزینه، قلعه بسازند. دال دیو بدین کوه رسید. خبر به سلیمان (علیه السلام) رسید. فرمود که بر این پشته، از گل و سنگ، قلعه حصین دال دیو بسازد. دال دیو به فرمان سلیمان، قلعه ی میبد بساخت… و چون سلیمان (علیه السلام) وفات کرد بوم لرزی پیدا شد… و اکنون که حصار او کنده‌اند همچنان سخت‌ترین قلاع است و او را قلعه دالان خوانند.»

نارین قلعه، قلعه ی ساخته شده توسط دیوان نارین قلعه، قلعه ی ساخته شده توسط دیوان

مطالب تاریخ جدید یزد که در تاریخ یزد و جامع مفیدی هم با تفاوت‌های مختصر دیده می‌شود، حکایت از قدمت این قلعه دارد. مشاهده نارین قلعه و مخصوصاً خشت‌های قطور و بزرگ آن خود نیز موید کهنگی آن است. امروزه به زبان بومی، قلعه ی موجود را با نسبت «دالان» نمی‌خوانند و این نامی است که متروک شده‌است. این تسمیه قدیم باید ماخوذ از «دال» باشد که نام مرغان بزرگ شکاری از نوع عقاب است. نظیر این اسم به شکل «دالدون» بر کوهی در نزدیک میمند شهر بابک اطلاق می‌شود. نا گفته نماند اهمیت نارین قلعه ی میبد مربوط به عهد سلاطین آل مظفر است که در عمران و آبادی میبد کوشا بودند و قلعه آنجا پناهگاه محلی آنان بود و بنابر قول مولف تاریخ جدید یزد، محمد بن مظفر در سال ۷۳۷ «خزینه‌ای که در یزد بود تصرف کرد و لشکر را مرسوم داد و قلعه دالان میبد را عمارت کرد و خندق دور کرد.»

به روایتی دیگر، نارین قلعه میبد یک کهندژ است و از بناهای باستانی خشتی بازمانده در ایران است علی رغم گزندهای روزگار هنوز پا برجاست و می‌توان آن را نمادی از هویت تاریخی و فرهنگی استان یزد دانست. پیشینه‌ی دراز نارین قلعه تا آن جاست که هویتی اسطوره ای یافته است به گونه ای که منابع تاریخی سده ی ۸ و۹هجری قمری نیز آن را با روایت‌های افسانه ای در آمیخته اند. این دژ که مردم میبد آن را «نارنج قلعه» می‌خوانند، در گذشته به «دژ دالان» سرشناس بوده و پیشینیان آن را یکی از مراکز آغازین آبادی نشین در استان یزد دانسته اند.

کهندژ در معنی همان است که در یونان باستان اکروپولیس یا اکروپول نامیده می‌شد و دارای این مشخصات بود. نارین قلعه میبد دقیقا یک کهندژ است این ساختمان کهنسال از معدود بناهای باستانی خشتی باقیمانده در ایران است که علیرغم گزندهای زمانه هنوز پایدار مانده و می‌توان آن را نمادی از هویت تاریخی و فرهنگی خطه ی یزد دانست. به روایتی گفته می‌شود که نارین قلعه قدیمی‌ترین بنای خشتی جهان است که در زمان و فرمان حضرت سلیمان (ع) توسط دیوان بنا شده است. نارین قلعه را از آغاز بر فراز تپه ای بلند بر افراشته اند که بر تمام منطقه میبد اشراف دارد به گونه ای که پیکر قلعه از فاصله‌های بسیار دور دیده می‌شود

نارین قلعه، قلعه ی ساخته شده توسط دیوان نارین قلعه، قلعه ی ساخته شده توسط دیوان

بخش اصلی و کهن قلعه در بخش بالایی مجموعه قرار دارد. بنا نشان می‌دهد که بارها تعمیر شده است. به نظر می‌رسد که بخش‌های پایین تر را در دوره‌های جدید تر ساخته اند. در حیاط مرکزی دژ، آثار ساخت و سازهای آجری و ساروج نیز دیده شده است. دیوار اصلی دژ را روی یک پلان گرد پی افکنده اند که گرداگرد آن را خندقی پهن فرا می‌گرفته است و بخش بزرگی از آن بر جای است. درگاه اصلی دژ در بلندی دو متری زمین در دیوار بیرونی تعبیه شده بوده است. در و دالان اصلی دژ دارای برج نگهبانی و تأسیسات دفاعی ویژه ای بوده است. نارین قلعه بنا بر گواه‌های موجود و روایت‌ها دارای نظام پیچیده‌ی رفت و آمد زیرزمینی بوده است. دهانه ی شماری از این راهروها هنوز در جای جای دژ پیداست. مردم میبد هنوز این روایت را باز می‌گویند که از این دژ یک راهرو زیرزمینی تا محل آسیاب سنگ سیاه در باختر آبادی بیده در ۳ کیلومتری باختر شهر میبد وجود داشته است. شاخص‌ترین اثر بازمانده از شهرسازی قدیم در میبد بنای باستانی نارین قلعه است. این بنا از یک دید بیانگر پیدایش تحول بنیادی در ساختار اقتصادی و اجتماعی و ایجاد مرکزیت سیاسی قدیمی ‌در منطقه می‌باشد. نارین قلعه دارای ارزشهای تاریخی و جغرافیایی و معماری و شهرسازی سیاسی و نظامی‌ و مذهبی و اسطوره منحصر بفردیست.

نارین قلعه، قلعه ی ساخته شده توسط دیوان نارین قلعه، قلعه ی ساخته شده توسط دیوان

نارین قلعه، قلعه ی ساخته شده توسط دیوان نارین قلعه، قلعه ی ساخته شده توسط دیوان

نارین قلعه، قلعه ی ساخته شده توسط دیوان نارین قلعه، قلعه ی ساخته شده توسط دیوان

نارین قلعه، قلعه ی ساخته شده توسط دیوان نارین قلعه، قلعه ی ساخته شده توسط دیوان

نارین قلعه، قلعه ی ساخته شده توسط دیوان نارین قلعه، قلعه ی ساخته شده توسط دیوان

نارین قلعه، قلعه ی ساخته شده توسط دیوان نارین قلعه، قلعه ی ساخته شده توسط دیوان

نارین قلعه، قلعه ی ساخته شده توسط دیوان نارین قلعه، قلعه ی ساخته شده توسط دیوان

نارین قلعه، قلعه ی ساخته شده توسط دیوان نارین قلعه، قلعه ی ساخته شده توسط دیوان

نارین قلعه، قلعه ی ساخته شده توسط دیوان نارین قلعه، قلعه ی ساخته شده توسط دیوان

نارین قلعه، قلعه ی ساخته شده توسط دیوان نارین قلعه، قلعه ی ساخته شده توسط دیوان

نارین قلعه، قلعه ی ساخته شده توسط دیوان نارین قلعه، قلعه ی ساخته شده توسط دیوان